Chuyển đổi số: Số hóa để bảo vệ tốt hơn các di sản địa chất
Hà Nội (TTXVN 14/9)--
Theo phóng viên TTXVN tại châu Phi, lục địa này sở hữu nhiều cảnh quan địa
chất có ý nghĩa hàng đầu thế giới, lưu giữ dấu vết của khí hậu cổ đại, môi
trường đã biến mất, nguồn gốc loài người và các biến đổi của bề mặt Trái Đất.
Tuy nhiên, phần lớn di sản này vẫn chưa được thống kê, số hóa và bảo vệ đầy đủ,
làm gia tăng nguy cơ bị hủy hoại bởi hoạt động khai khoáng, xây dựng hạ tầng,
đô thị hóa, khai thác trái phép và du lịch thiếu kiểm soát.
Các địa điểm địa chất, hay còn gọi là
geosite, gồm đá, hóa thạch, hang động, miệng núi lửa, thung lũng sông và các
dạng địa hình có giá trị khoa học, giáo dục, văn hóa hoặc thẩm mỹ đặc biệt. Từ
Vòm Vredefort ở Nam Phi - cấu trúc va chạm thiên thạch lâu đời và lớn nhất thế
giới từng được biết đến - đến các hồ núi lửa thuộc Thung lũng Tách giãn Lớn tại
Kenya, những cảnh quan này được coi là kho lưu trữ tự nhiên về lịch sử phát
triển của hành tinh.
Dù vậy, nhiều quốc gia châu Phi chưa
có danh mục chính thức về các địa điểm địa chất quan trọng. Hệ thống bảo vệ
pháp lý giữa các nước còn thiếu nhất quán; nhận thức cộng đồng còn hạn chế;
trong khi trách nhiệm quản lý thường bị phân tán giữa cơ quan khảo sát địa
chất, trường đại học, cơ quan bảo tồn, chính quyền địa phương và ngành du lịch.
Một địa điểm không có tên trong danh mục, bản đồ hay cơ sở dữ liệu thường cũng
gần như “vô hình” trong môi trường số, không được chụp ảnh có hệ thống, lập mô
hình ba chiều hoặc đưa vào các cơ sở dữ liệu có thể tìm kiếm.
Các chuyên gia cho rằng công nghệ số
có thể giúp thu hẹp khoảng trống này. Trên thế giới, các cơ quan quản lý di sản
đang sử dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS), ảnh vệ tinh, máy bay không người
lái, kỹ thuật đo ảnh, quét laser, mô hình hóa ba chiều, thực tế ảo và trí tuệ
nhân tạo để lập hồ sơ, theo dõi và giới thiệu các địa điểm địa chất. Những công
cụ này có thể giúp phát hiện sớm dấu hiệu xói mòn, khai thác đá, phá hoại hoặc
các tác động môi trường khác.
Tuy nhiên, việc bảo tồn không chỉ
dừng ở đầu tư thiết bị công nghệ cao. Theo khuyến nghị của các nhà nghiên cứu,
ưu tiên trước mắt là xây dựng các danh mục địa điểm địa chất đáng tin cậy, có
thể tìm kiếm và sử dụng chung; thống nhất phương pháp xác định giá trị, đánh
giá mức độ quan trọng cũng như ghi nhận các nguy cơ đối với từng địa điểm. Các
chính phủ, trường đại học, cơ quan địa chất, tổ chức bảo tồn và ngành du lịch
cần hợp tác để hình thành hệ thống dữ liệu chung phục vụ công tác bảo vệ, giáo
dục, nghiên cứu và phát triển du lịch bền vững.
Các chuyên gia cũng nhấn mạnh đầu tư
vào con người quan trọng không kém công nghệ. Những nhà địa chất trẻ tại châu
Phi cần được đào tạo về lập bản đồ, viễn thám, khảo sát bằng máy bay không
người lái, mô hình ba chiều, quản trị cơ sở dữ liệu và truyền thông cộng đồng.
Cùng với đó, cộng đồng địa phương cần tham gia ngay từ đầu trong việc xác định
giá trị, quản lý quyền tiếp cận và giám sát các địa điểm này, qua đó bảo đảm di
sản địa chất không chỉ được xem là tài sản khoa học, mà còn là nguồn tự hào,
giáo dục và sinh kế bền vững cho người dân địa phương./.
Trung Kiên