Canada biến lợi thế lượng tử thành năng lực công nghiệp
Hà Nội (TTXVN 10/9)
Trong cuộc đua phát triển công nghệ lượng tử đang ngày càng gắn với cạnh tranh kinh tế và công nghệ toàn cầu, Canada (Ca-na-đa) đang có bước chuyển đáng kể: từ nghiên cứu cơ bản sang xây dựng năng lực sản xuất, chuỗi cung ứng và thương mại hóa trong nước. Việc doanh nghiệp lượng tử Xanadu của Canada ngày 9/9 công bố hợp tác với ASML – nhà cung cấp công nghệ thiết yếu cho ngành bán dẫn thế giới của Hà Lan – cho thấy rõ hơn cách Ottawa đang tìm cách rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới thị trường.
Theo Xanadu Quantum Technologies, trọng tâm hợp tác là nghiên cứu khả năng sử dụng công nghệ quang khắc để kiểm soát tốt hơn quá trình tạo cấu trúc trên chip, qua đó giảm tổn hao quang học – một trong những thách thức kỹ thuật lớn đối với máy tính lượng tử sử dụng photon. Việc giảm mức tổn hao xuống dưới ngưỡng nhất định sẽ giúp cơ chế sửa lỗi lượng tử hoạt động hiệu quả hơn.
ASML là nhà cung cấp các hệ thống quang khắc thiết yếu trong sản xuất vi mạch hiện đại. Công nghệ của tập đoàn này sử dụng ánh sáng để tạo các cấu trúc cực nhỏ trên chip và được các nhà sản xuất bán dẫn hàng đầu sử dụng từ nghiên cứu, phát triển tới sản xuất. Việc một doanh nghiệp lượng tử Canada kết nối trực tiếp với mắt xích quan trọng này cho thấy quá trình phát triển lượng tử đang ngày càng hội tụ với công nghệ bán dẫn và sản xuất tiên tiến.
Sự hợp tác này diễn ra chỉ chưa đầy hai tuần sau khi Chính phủ Canada công bố khoản đầu tư 195 triệu CAD cho một dự án trị giá 893 triệu CAD của Xanadu nhằm mở rộng cơ sở nghiên cứu và phát triển, đồng thời hình thành năng lực sản xuất lượng tử tiên tiến ngay tại Canada. Theo Bộ Đổi mới, Khoa học và Phát triển Kinh tế Canada, dự án này sẽ bổ sung các cơ sở chuyên dụng để tích hợp, đóng gói, kiểm thử và lắp ráp các linh kiện quang tử và bán dẫn tiên tiến được sử dụng trong hệ thống lượng tử.
Cách đầu tư này phản ánh một thay đổi quan trọng trong chính sách công nghệ: nguồn lực nhà nước không chỉ được sử dụng để tài trợ các đề tài nghiên cứu mà còn đang được đưa sang giai đoạn có rủi ro cao hơn và cũng tốn kém hơn là mở rộng quy mô, chế tạo và thương mại hóa.
Điều này đặc biệt quan trọng đối với những công nghệ mới như lượng tử. Một quốc gia có thể tạo ra các kết quả nghiên cứu xuất sắc, nhưng chưa chắc giữ được giá trị kinh tế nếu các công nghệ đó phải mang đi chế tạo, hoàn thiện và thương mại hóa ở nước khác. Việc Canada hỗ trợ Xanadu xây dựng năng lực từ nghiên cứu đến sản xuất là cách giữ lại cả tài sản trí tuệ, nhân lực, hoạt động sản xuất và những mắt xích mới của chuỗi cung ứng công nghệ cao.
Chiến lược lượng tử quốc gia của Canada được triển khai từ năm 2023 với 360 triệu CAD (260,76 triệu USD) nguồn lực chuyên biệt trong 7 năm, tập trung vào ba trụ cột gồm nghiên cứu, nhân lực và thương mại hóa. Chính phủ nước này xác định mục tiêu không chỉ duy trì thế mạnh khoa học mà còn phát triển các công nghệ, doanh nghiệp và lực lượng lao động có khả năng cạnh tranh, đồng thời đưa đổi mới sáng tạo của Canada tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Các số liệu của Chính phủ Canada cho thấy lĩnh vực lượng tử của nước này đã thu hút hơn 2,8 tỷ CAD vốn đầu tư công và tư. Giai đoạn 2018–2022, doanh thu của các doanh nghiệp trong ngành tăng 93%, số lượng doanh nghiệp tăng 41% và số việc làm tăng 111%. Canada dự báo tới năm 2045, lĩnh vực lượng tử có thể đóng góp 17,7 tỷ CAD cho GDP và tạo hơn 157.000 việc làm.
Những con số này cũng giải thích vì sao lượng tử ngày càng được nhìn nhận không đơn thuần là một lĩnh vực khoa học. Báo chí Canada ngày 9/9 nhận định cuộc đua phát triển máy tính lượng tử đang thu hút những khoản đầu tư nhiều tỷ đô la của chính phủ và doanh nghiệp, trong khi yếu tố địa chính trị ngày càng ảnh hưởng đến cách các nước quyết định tài trợ, kiểm soát và phát triển những năng lực công nghệ có thể tác động tới kinh tế và an ninh trong tương lai.
Trường hợp của Canada đang cho thấy một cách tiếp cận đáng chú ý đối với quá trình hình thành một ngành công nghệ chiến lược. Thay vì tách rời nghiên cứu, doanh nghiệp và sản xuất, chính sách đang tìm cách nối các mắt xích này thành một chuỗi: đầu tư dài hạn cho nghiên cứu và nhân lực; lựa chọn những doanh nghiệp trong nước có khả năng phát triển công nghệ lõi; sử dụng vốn công để hỗ trợ giai đoạn mở rộng quy mô có mức độ rủi ro cao; xây dựng cơ sở sản xuất trong nước; đồng thời kết nối doanh nghiệp Canada với những tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới.
Việc hợp tác giữa Xanadu và ASML đặc biệt thể hiện mắt xích cuối cùng này. Canada không nhất thiết phải tự sở hữu mọi công nghệ cần thiết cho một máy tính lượng tử, nhưng có thể giữ các năng lực cốt lõi trong nước và kết nối chúng với những mắt xích tốt nhất của chuỗi công nghệ toàn cầu.
Cách tiếp cận này vừa giúp doanh nghiệp tiếp cận công nghệ tiên tiến, vừa tạo điều kiện để các hoạt động nghiên cứu, tích hợp, thử nghiệm và sản xuất có giá trị cao tiếp tục được thực hiện tại Canada.
Đây cũng có thể là kinh nghiệm tham chiếu đối với các nền kinh tế đang muốn thúc đẩy những ngành công nghệ mới, trong đó có Việt Nam.
Trong quá trình triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, vấn đề không chỉ là tăng nguồn lực cho nghiên cứu mà còn là làm thế nào để kết quả nghiên cứu đi được tới với doanh nghiệp, từ doanh nghiệp đi tới sản xuất và từ sản xuất tham gia được vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Trong cuộc cạnh tranh công nghệ hiện nay, lợi thế không chỉ thuộc về quốc gia tạo ra phát minh trước tiên. Khả năng đưa phát minh ra khỏi phòng thí nghiệm, biến nó thành sản phẩm và giữ được những phần có giá trị cao của chuỗi sản xuất trong nước mới là yếu tố quyết định liệu ưu thế khoa học có chuyển hóa thành sức cạnh tranh kinh tế dài hạn hay không./.
Hà Linh (P/v TTXVN tại Ottawa)